ممکن است دانش‌آموزی در حل مسئله بسیار قوی باشد، اما از اشتباه‌کردن بترسد. ممکن است در کلاس عملکرد خوبی داشته باشد، اما مدام نگران باشد که «اگر این بار به اندازه قبل خوب نباشم چه؟» از طرف دیگر، درست نیست که تیزهوش‌بودن را هم به‌خودی‌خود نشانه اضطراب، کمال‌گرایی یا مشکلات هیجانی بدانیم!
پژوهش‌ها درباره دانش‌آموزان تیزهوش چه می‌گویند؟
در بعضی مطالعات، تفاوت‌هایی در برخی تجربه‌های هیجانی یا رفتاری میان دانش‌آموزان تیزهوش و دیگر دانش‌آموزان دیده شده و در بعضی پژوهش‌ها چنین تفاوتی وجود نداشته است.
این یعنی نمی‌توان یک ویژگی را به همه دانش‌آموزان تیزهوش نسبت داد.
سن، محیط خانواده، فضای مدرسه، روابط با دوستان، انتظارات اطرافیان و حتی ویژگی‌های شخصیتی هر دانش‌آموز می‌توانند تجربه متفاوتی ایجاد کنند.
بنابراین به‌جای اینکه بپرسیم:«آیا دانش‌آموزان تیزهوش بیشتر دچار مشکل می‌شوند؟»
شاید سؤال دقیق‌تر برای بررسی این مشکل این ست که:
«هر دانش‌آموز در چه شرایطی قرار دارد و برای رشد بهتر به چه نوع حمایتی نیاز دارد؟»
تیزهوشی فقط با فشار و چالش تعریف نمی‌شود:
دانش‌آموزان تیزهوش فقط مجموعه‌ای از فشارها و نگرانی‌ها نیستند.پژوهش‌ها در کنار بررسی چالش‌ها، به توانمندی‌هایی مثل انگیزه درونی، احساس توانمندی در یادگیری و بعضی مهارت‌های خودتنظیمی هم توجه کرده‌اند.یعنی ممکن است یک دانش‌آموز در بخشی از زندگی بسیار مستقل و توانمند باشد و در موقعیتی دیگر به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.
این دو با هم تناقض ندارند. توانایی بالا در یک زمینه به این معنا نیست که فرد باید در همه موقعیت‌ها قوی باشد یا همیشه بتواند به‌تنهایی از پس فشارها بربیاید.
وقتی موفقیت تبدیل به انتظار دائمی می‌شود:
گاهی مسئله از خودِ تیزهوشی شروع نمی‌شود؛ از انتظاری شروع می‌شود که به‌تدریج دور دانش‌آموز شکل می‌گیرد.وقتی یک دانش‌آموز بارها با جمله‌هایی مثل «تو که همیشه بهترین بودی» یا «از تو انتظار بیشتری داریم» روبه‌رو می‌شود، ممکن است اشتباه‌کردن برایش سخت‌تر شود. گاهی خودش هم این انتظار را درونی می‌کند:
«اگر موفق نباشم، یعنی دیگر آن آدم توانمند قبلی نیستم.»
این تجربه برای همه دانش‌آموزان تیزهوش اتفاق نمی‌افتد؛ اما نشان می‌دهد چرا در کنار استعداد، باید به نوع فشاری که دانش‌آموز تجربه می‌کند هم توجه داشته باشیم.
پژوهش‌های مربوط به سلامت روان نوجوانان نیز نشان می‌دهند محیط تحصیلی و فشارهای آموزشی می‌توانند بخشی از تجربه روانی آن‌ها باشند، هرچند نمی‌توان این عوامل را به‌تنهایی علت مشکلات سلامت روان دانست.
یادت باشه، دانش‌آموز را فراتر از کارنامه ببینیم:
گاهی دانش‌آموز هنوز نمره‌های خوبی می‌گیرد، اما از درس‌خواندن لذت نمی‌برد.
گاهی موفق است، اما مدام خودش را با دیگران مقایسه می‌کند. در این چرخه خسته کننده ذهنی ، هدف والدین و معلم از توجه به این تغییرات؛پیدا کردن «مشکل» یا چسباندن یک برچسب نیست. این است که دانش‌آموز فقط زمانی دیده نشود که عملکردش افت کرده است.بلکه، این است که:
یک دانش‌آموز تیزهوش، قبل از اینکه رتبه، نمره یا استعداد باشد، یک نوجوان با احساسات، روابط، نگرانی‌ها، نقاط قوت و نیازهای مخصوص خودش است.
حمایت از استعداد زمانی کامل‌تر می‌شود که در کنار توانایی‌های درسی، حال دانش‌آموز و کیفیت تجربه او از مدرسه و زندگی را هم ببینیم.
منابع برای مطالعه بیشتر :
Tasca et al. (۲۰۲۴). Behavioral and Socio-Emotional Disorders in Intellectual Giftedness: A Systematic Review.
Giftedness Identification and Cognitive, Physiological and Psychological Characteristics of Gifted Children: A Systematic Review. (۲۰۲۴).
Steare et al. (۲۰۲۳).
The Association Between Academic Pressure and Adolescent
Problems: A Systematic Review Health.